Manastir Svetog Nikole

Nalazi se u istočnom delu današnje Kuršumliji na visokoj zaravni padine iznad ušća reke Banjske u Toplicu. Reč je o najstarijoj zadužbini Stefana Nemanje (1166-1196), koju je zajedno sa obližnjim manastirom sv. Bogorodice, podigao između 1159-1166. godine, u Toplici, kojom je vladao kao udeoni knez. Crkva je jednobrodna sa kriškasto podeljenom kupolom, sagrađena po uzoru na carigradske zadužbine iz perioda vizantijske dinastije Komnena. Oltarski prostor je trodelan, dok je sa južne strane sagrađena posebna prostorija (aneks) u kojoj se nalazi grobnica, predviđena za sahranu ktitora.

Za vreme vladavine Stefana Provenčanog (1196-1227), crkvi je sa zapadne strane dograđen egzonarteks (trem) sa dvema visokim kulama zvonarama. Nakon dobijanja autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve 1219. godine, u ovom manastiru smešteno je sedište topličke episkopije, a neko vreme i sedište mitropolije. Tokom vladavine kralja Milutina (1282-1321), crkvi je sa severne strane dozidana i jedna kapela.

Sve do Velike seobe Srba 1690. godine, manastir je bio u funkciji, a onda nastupa period stagnacije i rušenja. Sredinom 19. veka manastir su porušili Sulj Krveš i Mula Halil tražeći blago. Iako je crkva bila živopisana, danas su ostali sačuvani samo malobrojni fragmenti. Arheološka iskopavanja ovog lokaliteta, potvrdila su postojanje antičke i srednjovekovne nekropole, ostatke manastirskog kompleksa (pirg, trpezarija, episkopska palata).

Manastir sv. Nikole proglašen je spomenikom kulture od izuzetnog značaja i predstavlja jednu od najznačajnijih crkvi srpske srednjovekovne istorije.

Prve zadužbine Stefana Nemanje

Rodonačelnik vladarske dinastije Nemanjića i tvorac moderne srpske države u srednjem veku, Stefan Nemanja, svoju državničku, vojničku i graditeljsku misao počeo je u današnjoj Kuršumliji.

Stefan Nemanja rođen je u Ribnici (današnja Podgorica) kao najmlađi sin srpskog vlastelina Zavide 1113. godine, a umro 26. (13.) 02. 1199. godine u srpskom manastiru Hilandar u Grčkoj. Njegovi potomci bili su Vukan, Stefan i Rastko (Sveti Sava). U to vreme u Vizantiji su vladali car Manojlo I Komnin (1143-1180), a potom i Isak Anđel (1185-1195). Nemanjini biografi bili su Sv. Sava, Stefan Prvovenčani i Domentijan.
Kada je odrastao do mladićstva dobio je, kao udeoni knez, na upravu oblasti oko Toplice, Ibra, Rasine i Reke. Pretpostavlja se da je sedište kneževine bilo u oblasti Toplice, odnosno današnje Kuršumlije.

Prilikom susreta Nemanje i vizantijskog cara Manojla Komnina u Nišu 1159. godine, car Manojlo je Nemanji dodelio „carski san“, dvorsko dostojanstvo, a potom darovao župu Dubočicu (oblast oko današnjeg Leskovca), na uživanje njemu i njegovim naslednicima. Osnaživši time svoju moć i ugled on poče da gradi manastire u svojoj prestonici zbog čega je došao u sukob sa svojom braćom. U Kuršumliji je podigao svoje prve dve zadužbine: Manastir Svetog Nikole i manastir Presvete Bogorodice. Obe manastirske crkve bile su pokrivene olovnim pločama koje su davale beli odsjaj na suncu, pa je ovo mesto po njima dobilo naziv Bele Crkve.

U borbi oko vlasti sa braćom (Tihomir, Stacimir i Miroslav), Nemanja je izašao kao pobednik i 1168. godine postao VELIKI ŽUPAN, nakon čega je sedište države preneo u Ras. Vladao je do 1196. godine kada je presto predao svom srednjem sinu Stefanu i zamonašio se (Simeon, zatim Simeon Mirotočivi) na Svetoj Gori, u svojoj zadužbini Hilandaru, gde je umro u 86. godini života.