Đavolja Varoš
Spomenik prirode “Đavolja Varoš” nalazi se u ataru sela Đake, jugoistočno od Kuršumlije (30 km). Do njega se dolazi skretanjem sa puta Niš-Kuršumlija-Priština kod Sastavaka, zatim uzanim asfaltnim putem do sela Zebice (5,7 km), pa dobrim asfaltnim putem do ulaska u zaštićeno područje (3 km) i pešice do vidikovca (900 m).
Ovaj prirodni spomenik čine dva, u svetu retka prirodna fenomena: zemljane figure kao specifični oblici reljefa, koji u prostoru deluju vrlo atraktivno, i dva izvora jako kisele vode sa visokom mineralizacijom.
Ovaj vredan lokalitet stavljen je pod zaštitu još 1959. godine. Đavolja varoš je još 1995. godine Uredbom Vlade Republike Srbije proglašena za prirodno dobro od izuzetnog značaja i stavljena je u prvu kategoriju zaštite. Ukupno je zaštićeno 67 ha površine. Đavolja Varoš je jedini predstavnik Srbije u izboru za „7 svetskih čuda prirode“.
Zemljane figure
Zemljane figure („piramide”, „glavuci” ili „kule”) su u dolini Žutog potoka, između Paklene i Đavolje jaruge. Đavolju varoš čine 202 figure, različitog oblika i dimenzija, visine od 2 do 15 m, širine od 0.5 do 3 m, sa kamenim kapama na vrhu.
Ovi oblici reljefa nastali su delovanjem kišnice na nekadašnju topografsku površinu, koju čini veoma rastresit, ali čvrst materijal.
Zemljani stubovi su građeni od tri sloja različitog sastava: u podlozi je sloj laporca debeo do 1 m, u sredini žućkasta glina debela do 3 m, a iznad nje je najdeblji sloj od peščara, pokriven andezitskim pločama, koje kao pravi kišobran štite rastresitu podlogu od razaranja i odnošenja.
Ovaj geomorfološki fenomen je jedinstven u našoj zemlji i vrlo redak u svetu. U Evropi ima sličnih pojava u Alpima (sa obe strane prevoja Brener u Austriji i Italiji, kod Bolcana, zatim u Valerijenu, u pokrajini Gornja Savoja, u Francuskoj i dr). Međutim “kule” u Đavoljoj Varoši su većih dimenzija i znatno postojanije, pa je ovo najpoznatiji spomenik prirode ove vrste u Evropi. U svetu je bila poznatija “Bašta bogova” u SAD.
Mineralni izvori
U neposrednoj okolini Đavolje Varoši su dve vode neobičnih svojstava. “Đavolja voda” je hladan i ekstremno kiseli (pH 1,5) izvor sa visokom mineralizacijom (15 g/l vode), a nalazi se u “Đavoljoj jarugi”. “Crveno (Đavolje) vrelo” je drugi izvor, nešto dalje od prvog i bliže ulazu u zaštićeno područje, sa pH vrednošću od 3,5, i sa nizom opštom mineralizacijom (4.372 mg/l vode).
Legenda
Postoji mnogo legendi o nastanku Đavolje Varoši. Po jednoj legendi figure predstavljaju okamenjene svatove koje su po nagovoru đavola hteli da venčaju brata i sestru. Po drugoj, to su okamenjeni đavoli što su ih nadmudrili đaci u opkladi, a po trećoj legendi zemljane skulpture predstavljaju đavole kojih su se ljudi oslobodili prenoćivši jednu noć pored crkvišta Svete Petke, u neposrednoj blizini zemljanih figura.
Crkva Svete Petke
Crkva Svete Petke u Đavoljoj Varoši podignuta je na temeljima crkve iz 13. veka. Crkva je sagrađena od drveta.
Sveta Petka pomaže bolesnima i nevoljnima koji posete ovo mesto, pa otuda i verovanje da se maramicom dodirne bolno mesto i pomisli želja, a zatim veže na stub, kako bi sa maramicom sve muke i problemi (đavoli) ostali u Đavoljoj Varoši. Maramice ostaju na ovom mestu 7 dana, a zatim se zakopavaju i muka večno ostaje u zemlji.
Za organizovane grupe su obezbeđeni lokalni vodiči na srpskom i engleskom jeziku, a poseban doživljaj predstavlja noćni obilazak pri kom se prožimaju mistika figura, svetlosni efekti (LED osvetljenje u 29 boja), muzika i legende.
