Upoznaj Kuršumliju

Opština Kuršumlija – osnovni podaci i geografski položaj

Kuršumlija se nalazi u središnjem delu južne Srbije i teritorijalno pripada Topličkom okrugu. Prostire se na površini od 952 km2. Smeštena je na obodu Kuršumlijske kotline i okružena brojnim uzvišenjima. Zahvata gornji sliv reke Toplice i njenih pritoka, Kosanice i Banjske, i prostire se na jugoistočnim padinama Kopaonika i severozapadnim obroncima planine Radan.

Dolinom reke Toplice i Kosanice prolazi važan magistralni i železnički pravac Niš – Prokuplje – Kuršumlija – Kosovo Polje. Preko Blaca, Kuršumlija je putnim pravcem povezana sa Brusom, Kopaonikom, Kruševcem i Beogradom.

Centar Opštine, gradsko naselje Kuršumlija, nalazi se na 386 m nadmorske visine i leži na tri reke – Toplici, Banjskoj i Kosanici. Na teritoriji opštine Kuršumlija postoje tri banje – Lukovska, Kuršumlijska i Prolom, kao i svetska atrakcija i prirodno dobro od izuzetnog značaja – Đavolja Varoš. Od Beograda je udaljena 296, Leskovca 73, Kruševca 71 i Prištine 61 km. Reljef je brdsko planinski, a klima umereno kontinentalna.

Istorijski kontekst

Prirodne odlike kuršumlijskog kraja – topli izvori, rudno bogatstvo, blaga klima, plodno zemljište, bogato šumsko pobrđe, pašnjaci i povoljan geografski položaj, predstavljali su povoljne uslove za naseljenost ovog kraja, još tokom praistorijskog perioda, o čemu svedoče arheološki nalazi i ostaci neolitskih naselja.

Tokom perioda Rimske imperije, na mestu današnje Kuršumlije, razvijalo se značajno naselje Ad Fines, što znači „na kraju”. Nastalo je kao stanica uz poznati rimski put Niš-Lješ i označavalo je poslednju tačku koja je u administrativnom pogledu bila obuhvaćena gradskom teritorijom antičkog Naisusa. O bogatom antičkom nasleđu Kuršumlije, svedoče brojni arheološki artefakti: novac, poluge, nadgrobni i votivni spomenici, miljokazi, naoružanje, posuđe, ostaci nekropole i grobnica u porti manastira sv. Nikole. Značajno rimsko naselje i lečilište razvijalo se i na prostoru današnje Kuršumlijske banje, koje je u rimsko vreme nosilo naziv Aqua Basianarum. Nema sumnje da su se u ovoj drevnoj banji od kostobolje lečili imućniji Rimljani o čemu takođe svedoče pojedini spomenici.

Za vreme vizantijske dominacije u okolini Kuršumlije podignut je veliki broj utvrđenja i crkava. Naselje dobija ime Toplice, koje se prvi put pominje 1019. godine u povelji vizantijskog cara Vasilija II Bugaroubice.

Tokom druge polovine 12. veka Toplicom vlada Stefan Nemanja kao udeoni knez. Na mestu današnje Kuršumlije on će u periodu od 1159. do 1168. godine podići svoja prva dva manastira posvećenih svetom Nikoli i svetoj Bogorodici. Pošto su kupole ovih manastira bile pokrivene olovom, koje je davalo blještav odsjaj, mesto je dobilo naziv Bele Crkve. Ova prva dva manastira imala su izuzetan značaj za srpsku srednjovekovnu državu. U manastiru sv. Nikole bilo je smešteno sedište topličke episkopije, a u njegovoj neposrednoj blizini razvijao se i veoma važan manastirski trg, na kome se između ostalog prodavala i bogata ruda srebra.

U doba Turaka u Kuršumliji je bilo smešteno sedište lokalne turske vlasti, dok se srpsko stanovništvo povlači u nepristupačne krajeve. Dolaskom Turaka mesto menja svoj naziv u Kuršumli Kilise / Kurşunlü Kilise (tj. Olovna Crkva). Naselje ovaj naziv zadržava sve do vremena oslobođenja srpskog naroda od Turaka, kada se pominje kao Kuršumlje, i najzad kao Kuršumlija, nakon 1878. godine.

Za vreme prvog srpskog ustanka Karađorđevi ustanici su sedam godina držali kraj oko Lukovske Banje a četiri puta napadali Kuršumliju, dok je Stanoje Glavaš 1806. oslobodio i držao kratko vreme. Kuršumlija je od Turaka oslobođena 19. januara 1878. godine.

U Prvom svetskom ratu Kuršumlija je postala poznata po Drugom “Gvozdenom” puku i Topličkom ustanku iz 1917. godine, čiji je zvanični predvodnik bio Kosta Pećanac. U ovom ratu Kuršumlija i okolina su pretrpeli velike ljudske i materijalne gubitke.

U Drugom svetskom ratu Nemci su okupirali Kuršumliju 12. aprila 1941. godine. Bugari su okupirali grad i okolinu 25. marta 1942. godine, sve do oslobođenja 28. avgusta 1944. godine.

Kuršumlija je prvu poštu dobila 1881. godine, prvi urbanistički plan grada urađen je 1888. godine, hotel „Evropa“ izgrađen je 1892. godine, a prva bolnica 1903. godine.

U vreme oslobodilačkih ratova od 1912. godine do 1918. godine, a posebno u Topličkom ustanku 1917. godine, jedinom u tada porobljenoj Evropi, Kosanički srez je pretrpeo velike materijalne i ljudske gubitke: 2.503 stanovnika je stradalo, 1.955 kuća i 6.954 pomoćnih objekata je spaljeno.

U Prvom svetskom ratu Kuršumlija je oslobođena 14. oktobra 1918. godine.

U Drugom svetskom ratu Kuršumlija je dala značajan doprinos oslobođenju zemlje od fašističkog okupatora. Ovaj kraj je dao dva narodna heroja: Drinku Pavlović i Aleksandra Vojinovića. U Drugom svetskom ratu Kuršumlija je oslobođena 28. avgusta 1944. godine na Veliku Gospojinu.

Tragovi prošlosti

Kuršumlija obuhvata prostor drevne i slobodarske Gornje Toplice i Kosanice, koja u sebi, krije stranice i tragove prošlosti još uvek sistematski nedovoljno istražene.

Na mestu današnje Kuršumlije nalazilo se naselje iz najstarijeg vremena pod nazivom Ad Fines.

Iz doba Rimljana pronađeni su tragovi drevnih civilizacija: dva miljokaza, koja datiraju iz vremena cara Marka Aurelija i novac cara Filipa. U blizini Svetog Nikole otkrivena je rimska nekropola. U okolini Kuršumlije vadila se ruda olova, gvožđa, cinka, srebra i zlata. Ovuda je vodio čuveni Rimski put, kasnije Dubrovački drum, kojim su bogati trgovački karavani nosili robu iz Dubrovnika u Carigrad. Duž puta podizani su objekti, kasteli, koji su obezbeđivali karavane od drumskih razbojnika i istovrmeno služili za konačište i zamenu konja.

Oko toplih izvora kuršumlijskih banja stari Rimljani su zidali kade u kojima su služeni vojnici, legionari i crkveni velikodostojnici lečili kostobolju. O tome svedoče tragovi pronađeni u Kuršumlijskoj Banji gde visoki legionar zahvaljuje nimfama na izlečenju.

Okolina Kuršumlije dobija veliki značaj u 12. veku u doba Nemanje. Bele Crkve se pominju kao manastirski trg. Sava Nemanjić je ovde osnovao Belocrkvansku, kasnije Topličku episkopiju, sa sedištem u manastiru Svetog Nikole u kojoj je rukopoložio prvog episkopa.

Region Kopaonika bio je najveća rudonosna oblast na Balkanu. Za vreme vladavine kralja Vladislava ovamo dolaze Sasi da kopaju rudu. U doba kralja Milutina i cara Dušana, prema dosadašnjim istraživanjima, rekognoscirano je (ponovo otkriveno) više od 250 topionica livnica i kovnica rude.